भगवान श्रीरामांची मंदिरे केवळ भारतातच नाही तर जगातील अनेक देशांत भव्यदिव्य स्वरूपात उभारलेली आहेत. मात्र श्रीरामांचे प्रिय बंधू आणि भक्त यांचीही मंदिरे देशातील विविध भागांत आढळतात. विशेष प्रसंगी व उत्सवांच्या वेळी या मंदिरांमध्ये श्रद्धाळू मंडळींनी प्रतिमांची पूजाअर्चा केली जाते. अशा या अनोख्या मंदिरांविषयी तुम्हालाही माहिती करून घेऊया.
त्रेतायुगात भगवान श्रीरामांनी रावणाचा वध केला होता. रावणाने माता सीतेचे अपहरण करून तिला लंकेत नेले होते. त्याच्या या पराभवाच्या स्मरणार्थ विजयादशमी साजरी केली जाते. परंतु या विजयामध्ये श्रीरामांचे अनेक मित्र आणि भक्त यांचा मोलाचा सहभाग होता. हनुमानजी आणि त्यांच्या वानरसेनेबरोबरच विभीषण, लक्ष्मण, जटायू, सुग्रीव यांचीही या युद्धात मोठी भूमिका होती. याशिवाय काही इतर व्यक्तींचीही प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष भूमिका राहिली होती. अशाच श्रीरामांच्या भक्तांना व भाऊ-बंधूंना समर्पित काही दुर्मिळ व कमी परिचित मंदिरांची माहिती आपण येथे पाहूया.
लक्ष्मणजींचे मंदिर :
राजस्थानातील भरतपूर येथे लक्ष्मणजींना अर्पण केलेले एक मंदिर आहे. येथे लक्ष्मणजी व त्यांची पत्नी उर्मिला यांच्या मूर्तींसोबत भगवान श्रीराम, श्रीभरत, श्रीशत्रुघ्न आणि श्रीहनुमानजी यांच्या मूर्तीही प्रतिष्ठित आहेत. याशिवाय महाराष्ट्रातील नाशिक येथे लक्ष्मण शेषनाग मंदिर हेही श्रीलक्ष्मणांना समर्पित मानले जाते.
शत्रुघ्नजींचे मंदिर :
तेलंगणातील मेडक जिल्ह्यातील श्री कल्याण रामचंद्र सान्निध्य मंदिर हे शत्रुघ्न व त्यांची पत्नी श्रुतिकीर्ती यांना अर्पण केलेले आहे. येथे भगवान श्रीरामांचे इतर बंधू व त्यांच्या पत्न्यांच्या मूर्तीही प्रतिष्ठापित आहेत. हे एक आगळेवेगळे व वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिर मानले जाते.
भरतजींचे मंदिर :
आपल्या देशात भरतजींची अनेक मंदिरे आहेत. त्यामध्ये ऋषिकेशमधील भरत मंदिर आणि चित्रकूट येथील भरत मिलाप मंदिर (जिथे श्रीराम व श्रीभरत यांचा भावनिक मिलाप झाला होता) ही प्रमुख आहेत. उत्तर प्रदेश व मध्य प्रदेश यांच्या सीमेवर असलेल्या चित्रकूट जिल्ह्यातील कामदगिरी पर्वताजवळ हे मंदिर आहे. याशिवाय केरळमधील त्रिशूर जिल्ह्यातील कूडलमानिक्यम मंदिर देखील श्रीभरतांना समर्पित आहे. हे नलंबलम मंदिर समूहाचा एक भाग आहे. ऋषिकेशमधील भरत मंदिर हे भगवान श्रीविष्णूंच्या प्रतीक म्हणून भरतजींना अर्पण केलेले आहे. या मंदिराचा उल्लेख अनेक पुराणांत सापडतो आणि अशी मान्यता आहे की आदि गुरु शंकराचार्यांनी इ.स. ७८९ मध्ये याची स्थापना केली होती.
सुग्रीवजींचे मंदिर :
कर्नाटकमधील हम्पी येथे असलेली सुग्रीव गुहा अत्यंत प्रसिद्ध आहे. ही किष्किंधा प्रदेशातील ऋष्यमूक पर्वतावर वसलेली आहे. असे मानले जाते की, याच ठिकाणी भगवान श्रीरामांनी सुग्रीवाला बालीवर विजय मिळवून दिल्यानंतर त्याचा राज्याभिषेक केला होता. येथे माता सीतेने खाली टाकलेल्या दागिन्यांचे ठसे असलेले दगड तसेच श्रीराम-लक्ष्मण यांच्या पावलांचे ठसेही पाहायला मिळतात. याशिवाय बेंगळुरूमध्ये सुग्रीव वेंकटेश्वर मंदिर आहे, ज्यामध्ये सुग्रीवजींची सहा फूट उंचीची भव्य प्रतिमा आहे. रामेश्वरममध्येही एक सुग्रीव मंदिर असून त्याच्या गर्भगृहात भगवान श्रीवेंकटेश्वरांची प्रतिमा प्रतिष्ठित आहे. असे मानले जाते की रामेश्वरममधील हे मंदिर सुग्रीवाला सन्मानित करण्यासाठी बांधले गेले होते. कारण त्यांनीच श्रीरामांना रामसेतु बांधण्यामध्ये महत्त्वाची मदत केली होती.
जटायूचे मंदिर :
देशभरात पक्षीराज जटायूची अनेक मंदिरे आहेत. त्यापैकी एक महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील ताकेद गावाजवळ आहे. येथेच जटायूचा अंत्यसंस्कार झाल्याचे मानले जाते. दुसरे महत्त्वाचे ठिकाण म्हणजे केरळच्या कोल्लम जिल्ह्यातील चदयामंगलम येथे असलेले जटायू अर्थ सेंटर. येथे जटायूची जगातील सर्वात मोठी पक्षीमूर्ती उभारण्यात आली आहे, सोबतच एक छोटे मंदिरही बांधले गेले आहे. या भव्य मूर्तीच्या शेजारी भगवान श्रीरामांचे सुंदर मंदिर आहे. येथे जटायूचे पाऊलखुणा जतन करून ठेवण्यात आल्या आहेत.
छत्तीसगडमधील दंडकारण्यातदेखील गिध्दराज जटायूचे मंदिर आहे. तसेच रामेश्वरममध्येही एक जटायू तीर्थम मंदिर आहे.
विभीषणजींचे मंदिर :
राजस्थानातील कोटा शहरापासून सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कैथून या गावात विभीषणजींचे एक प्राचीन मंदिर आहे. येथे विभीषण महाराजांच्या भव्य मूर्तीची पूजा केली जाते. असे सांगितले जाते की भगवान श्रीरामांच्या राज्याभिषेकानंतर विभीषणांनी कांवरमध्ये भगवान शिव आणि श्रीहनुमान यांना घेऊन यात्रा केली होती. ज्या ठिकाणी ती कांवर विसावली, तेथेच हे विभीषण मंदिर उभारले गेले. हे जगातील एकमेव असे मंदिर मानले जाते, जिथे विभीषणजींची विधिवत पूजा केली जाते.
येथील मूर्तीची विशेषता म्हणजे विभीषण महाराजांची केवळ कंबरेपासून वरचीच प्रतिमा दिसते, तर उरलेला भाग जमिनीत दडलेला आहे. हे मंदिर जवळपास २००० वर्षे प्राचीन असल्याचे मानले जाते. येथे दरवर्षी भव्य मेळ्याचे आयोजन केले जाते.
विभीषणजींचे आणखी एक प्रसिद्ध मंदिर रामेश्वरम येथे आहे. हे मंदिर कोथंड रामस्वामी मंदिर म्हणून ओळखले जाते. या मंदिरात भगवान श्रीरामांच्या सोबत विभीषणजींची मूर्तीही प्रतिष्ठापित आहे. रामेश्वरमपासून सुमारे १६ किलोमीटर अंतरावर वसलेले हे मंदिर रामायणकालीन घटनांशी जोडलेले आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार याच ठिकाणी विभीषणजींनी भगवान श्रीरामांच्या चरणी आश्रय मागितला होता. विशेष म्हणजे इ.स. १९६४ मध्ये आलेल्या भयानक समुद्री चक्रीवादळात हे मंदिर नष्ट झाले नाही. आज या मंदिरात भगवान श्रीराम, माता सीता, श्रीलक्ष्मण, श्रीहनुमान यांच्यासह विभीषणजींच्या मूर्तीही दर्शनासाठी आहेत.
अंगदाचे मंदिर :
बालीपुत्र अंगदाचे रहस्यमय मंदिर मध्यप्रदेशातील सागर जिल्ह्यातील रहली भागात, सुनार आणि देहार नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे. येथे लोक बालीपुत्र अंगदाची पूजा करतात. या मंदिरात प्रतिष्ठापित केलेल्या मूर्तीचा पाय अगदी तसाच जमिनीवर रोवलेला आहे, जसा अंगदाने लंकेत आपला पाय रोवून रावणाच्या पराक्रमी सैन्याला पराभूत केले होते.
या मंदिराबद्दल असे सांगितले जाते की हे देशातीलच नव्हे तर जगातील एकमेव मंदिर आहे, जिथे बालीपुत्र अंगदाची विधिवत पूजा केली जाते. अनेक लोक या मूर्तीला पाताळी हनुमानाची मूर्ती मानून पूजाअर्चा करतात. मात्र मूर्तीची आकृती आणि तिची उभी केलेली अवस्था यांमुळे लोक तिची तुलना अंगदाशी करतात.
स्थानिक परंपरेनुसार, येथील ग्रामस्थांनी अनेक वेळा या मूर्तीच्या जमिनीत रोवलेल्या पायाचा शेवट शोधण्याचा प्रयत्न केला, परंतु कोणीही यशस्वी होऊ शकले नाही. त्यामुळे हे मंदिर आजही भक्त आणि संशोधक दोघांसाठीही एक अद्भुत कोडे ठरले आहे.