ओणम 2026 हा केरळच्या समृद्ध संस्कृतीचा अनोखा उत्सव आहे. महाबळीची पौराणिक कथा, पुक्कलम, सर्पनौका शर्यत, पारंपरिक नृत्ये, ओणसद्या आणि सामाजिक समरसतेची परंपरा जाणून घ्या.
फुलांच्या रांगोळ्यांनी सजलेली अंगणे, सर्पनौकांच्या थरारक शर्यती, लोकनृत्यांची लयबद्ध थिरकण आणि केळीच्या पानावर वाढलेली ओणसद्या… ओणमच्या निमित्ताने केरळची संस्कृती तिच्या सर्वाधिक जिवंत, रंगतदार आणि उत्साही रूपात अनुभवायला मिळते. राजा महाबळीच्या पौराणिक गाथेशी जोडलेला हा सण श्रद्धा, निसर्गप्रेम, परंपरा, सामाजिक समरसता आणि कौटुंबिक एकात्मतेचा अनोखा संगम आहे.
उत्तर भारतातील होळी म्हणजे रंगांचा उत्सव, गुजरातचा नवरात्रोत्सव म्हणजे लोकनृत्यांचा जल्लोष, तर पश्चिम बंगालची दुर्गापूजा म्हणजे श्रद्धेचा भव्य सोहळा. या विविध सांस्कृतिक रंगांचा सुंदर मिलाफ म्हणजे ओणम, असे म्हणता येईल. दहा दिवस साजरा होणाऱ्या या उत्सवाच्या काळात संपूर्ण केरळ जणू एका विशाल सांस्कृतिक रंगमंचात रूपांतरित होते.
केरळच्या संस्कृतीचे जिवंत दर्शन
ओणमच्या दिवसांत घरांच्या अंगणात फुलांच्या रांगोळ्या अर्थात पुक्कलम सजतात. सर्पनौकांच्या रोमांचक शर्यती रंगतात. कथकली, पुलिकली, तिरुवातिरकली आणि कुम्माट्टिकली यांसारख्या पारंपरिक कलांचे सादरीकरण होते. लोकगीतांचे सूर, पारंपरिक वाद्यांचा निनाद आणि उत्सवी वातावरणामुळे केरळमधील गावे आणि शहरे आनंदाने न्हाऊन निघतात.
या उत्सवाची सांगता यंदा २६ ऑगस्ट रोजी झाली. मात्र, ओणमचा सांस्कृतिक आणि सामाजिक संदेश वर्षभर केरळच्या जीवनशैलीत जाणवतो.
महाबळीच्या आगमनाची पौराणिक कथा
ओणमचा संबंध राजा महाबळीच्या पौराणिक कथेशी जोडला जातो. कथेनुसार, प्राचीन काळी केरळवर महाबळी या न्यायप्रिय, दयाळू आणि प्रजाहितदक्ष राजाचे राज्य होते. त्यांच्या राज्यात कोणी गरीब नव्हते, कोणाशी भेदभाव केला जात नव्हता आणि सर्व प्रजा सुखी होती, असे मानले जाते.
महाबळींची दानशूरता आणि लोकप्रियता पाहून देवतांना चिंता वाटू लागली. त्यानंतर भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण करून महाबळींकडे तीन पावले जमीन मागितली. महाबळींनी ही मागणी मान्य केली. वामनरूपातील विष्णूंनी दोन पावलांत पृथ्वी आणि आकाश व्यापले. तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी जागा उरली नाही तेव्हा महाबळींनी स्वतःचे मस्तक पुढे केले.
त्यांच्या भक्ती, त्याग आणि वचनबद्धतेने प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी त्यांना वरदान दिले की, वर्षातून एकदा ते आपल्या प्रजेला भेटण्यासाठी पृथ्वीवर येऊ शकतील. त्यामुळे ओणम हा महाबळींच्या आगमनाचा आनंदोत्सव मानला जातो.
या कथेतून केवळ धार्मिक श्रद्धाच नव्हे, तर न्याय, समानता, त्याग, आदर्श शासनव्यवस्था आणि जनकल्याणाचा संदेशही मिळतो.
पुक्कलमपासून उत्सवाची सुरुवात
ओणमच्या दिवसांची सुरुवात घराच्या अंगणात फुलांची रांगोळी काढण्यापासून होते. विविध रंगांच्या फुलांनी दररोज अधिक आकर्षक होत जाणाऱ्या या रांगोळीला पुक्कलम म्हणतात. निसर्गाविषयीचे प्रेम, सौंदर्यदृष्टी आणि उत्सवाचा आनंद यांचे ते सुंदर प्रतीक आहे.
नृत्य, संगीत आणि सर्पनौकांचा थरार
ओणमच्या काळात तिरुवातिरकली, कुम्माट्टिकली, पुलिकली म्हणजेच वाघनृत्य आणि कथकली यांसारख्या पारंपरिक कलांचे कार्यक्रम मोठ्या उत्साहात होतात. लोकगीतांच्या सुरांवर आणि पारंपरिक वाद्यांच्या तालावर संपूर्ण केरळ उत्सवी वातावरणात रंगून जाते.
ओणमचे आणखी एक मोठे आकर्षण म्हणजे वल्लमकली अर्थात सर्पनौका शर्यत. लांबच लांब नौकांचे पुढील टोक सापाच्या फण्यासारखे असते. शेकडो नाविक एकाच तालात वल्ही चालवत नौका पुढे नेतात. त्यामुळे निर्माण होणारा रोमांच पाहण्यासारखा असतो. मात्र, वल्लमकली ही केवळ स्पर्धा नसून शिस्त, सामूहिकता, समन्वय आणि सांघिक भावनेचे प्रभावी दर्शन घडवते.
सामाजिक समरसतेचा सण
ओणमचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तो कोणत्याही एका धर्मापुरता किंवा समुदायापुरता मर्यादित नाही. केरळमध्ये हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन तसेच इतर समुदायांतील लोकही हा सण आनंदाने साजरा करतात.
जात, धर्म आणि सामाजिक स्तराच्या सीमा बाजूला ठेवून लोक एकत्र येतात. एकमेकांच्या घरी भेटी दिल्या जातात, सांस्कृतिक कार्यक्रमांत सहभाग घेतला जातो आणि सामूहिक भोजनाचा आनंद घेतला जातो. त्यामुळे ओणम हा सामाजिक समरसता आणि कौटुंबिक एकतेचा महापर्व ठरतो.
ओणसद्याशिवाय ओणम अपूर्ण
ओणमचा उल्लेख ओणसद्याशिवाय अपूर्ण आहे. केळीच्या पानावर वाढले जाणारे हे पारंपरिक भोजन म्हणजे केरळच्या समृद्ध पाकसंस्कृतीचा उत्सवच आहे.
ओणसद्यात विविध भाज्या, सांबार, अवियल, ओलन, थोरन, लोणचे, पापड आणि शेवटी गोडधोड पायसम अशा अनेक पदार्थांचा समावेश असतो. विविध चवींच्या पदार्थांसोबत संतुलित आहार आणि सामूहिक भोजनाची परंपराही येथे जपली जाते. कुटुंबीय, नातेवाईक आणि मित्रमंडळी एकत्र बसून जेवतात. त्यामुळे स्नेहबंध अधिक दृढ होतात.
शेती आणि निसर्गाशी अतूट नाते
ओणमचा शेतीशीही जवळचा संबंध आहे. पावसाळ्यानंतर चांगले पीक आल्याचा आनंद आणि समृद्धीची भावना या सणाशी जोडलेली आहे. फुलांची सजावट, हिरवाई, नवीन पीक आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीबद्दल व्यक्त केली जाणारी कृतज्ञता यातून निसर्गाशी असलेले केरळचे नाते अधोरेखित होते.
आज पर्यावरण संवर्धन हा संपूर्ण जगासमोरील महत्त्वाचा विषय आहे. अशा वेळी ओ-णमचा संदेश अधिक अर्थपूर्ण ठरतो. निसर्गाचा आदर करा, त्याच्याशी संतुलन साधा आणि त्याच्या देणगीबद्दल कृतज्ञ राहा, ही शिकवण ओणम आपल्याला देतो.
भारतीय संस्कृतीचे जिवंत रूप
ओ-णम हा केवळ धार्मिक सण नाही; तो केरळच्या लोककला, परंपरा, पाकसंस्कृती, सामाजिक समरसता, कौटुंबिक एकता आणि निसर्गप्रेमाचा उत्सव आहे. म्हणूनच हा सण आज केरळच्या सीमा ओलांडून भारतीय संस्कृतीच्या वैविध्यपूर्ण आणि जिवंत परंपरेचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे.
ओणम आपल्याला सांगतो की, उत्सव केवळ साजरा करण्याची गोष्ट नसतो; तो समाजाला जोडणारा, परंपरांना जिवंत ठेवणारा आणि निसर्गाशी नाते दृढ करणारा अनुभव असतो.