पुराणांत वर्णन केलेल्या नंदन वनाचे आधुनिक रूप म्हणजे ओडिशातील नंदनकानन वन (Nandankanan Forest). जैवविविधता, पर्यावरणीय शिक्षण, पांढरे वाघ, सफारी आणि सांस्कृतिक महत्त्व यांची सविस्तर माहिती जाणून घ्या.
अनेक पुराणांमध्ये व साहित्यकृतींमध्ये वर्णन केलेले नंदन वन आजही आपल्या अद्वितीय नैसर्गिक सौंदर्यासह अस्तित्वात आहे. येथे पाऊल ठेवताच आनंद आणि निसर्गाच्या सान्निध्याची एक आगळीवेगळी अनुभूती येते. नंदन वनाचे सौंदर्य आणि त्याचे प्राचीन महत्त्व पुन्हा जपायचे असेल, तर या वनाचे संवर्धन व संरक्षण करणे अत्यावश्यक आहे. या वनाच्या वैशिष्ट्यांबरोबरच त्याच्या सांस्कृतिक व आध्यात्मिक महत्त्वाची ओळख करून घेणे गरजेचे आहे.
नंदन वन (Nandankanan Forest)– आनंद, सौंदर्य आणि आध्यात्मिकतेचे प्रतीक
‘नंदन वन’ हे नाव ऐकताच मनात एक दिव्य, हिरवेगार आणि संगीतमय वातावरण उभे राहते. प्रत्यक्षात नंदन वन केवळ एक भौगोलिक स्थळ नसून, ते आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक मानले जाते. जसे आपल्या देशातील दंडकारण्य हे युगायुगांपासून तपश्चर्या आणि त्यागाची भूमी म्हणून ओळखले जाते, तसेच नैमिषारण्य हे ज्ञान आणि ऋषीमुनींच्या साधनेचे केंद्र मानले गेले आहे. त्याचप्रमाणे नंदन वन हे आनंद, सौंदर्य आणि निसर्गातील संतुलन यांचे प्रतीक म्हणून ओळखले जाते.
प्राचीन पौराणिक उल्लेख
नंदन वनाचा उल्लेख वेद, महाभारत, रामायण, भागवत पुराण आणि विष्णु पुराण यांमध्ये स्वर्गलोकातील दिव्य उपवन म्हणून आढळतो. मात्र, केवळ स्वर्गातच नव्हे तर पृथ्वीलोकातही या वनाचे भौतिक अस्तित्व होते, अशी मान्यता आहे. येथे पुण्यात्मा आपल्या कर्मांनुसार विश्रांती घेत असत, असे पुराणकथांमध्ये वर्णन येते.
पौराणिक दृष्टिकोनातून पाहिले असता महर्षी नारद आणि इंद्र यांच्यातील संवादांमध्ये नंदन वनाचा वारंवार उल्लेख आढळतो. प्रतीकात्मक अर्थाने पाहता, नंदन वन हे मानवी अंतःकरणातील सौंदर्य, आनंद आणि आत्मिक शांततेचे प्रतीक मानले जाते.
खरा आनंद कुठे आहे?
नंदन वन आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते—
खरा आनंद आणि सौंदर्य बाह्य भौतिक वस्तूंमध्ये नसून, अंतःकरणातील शांती, निसर्गाशी असलेले नाते आणि संतुलित जीवनशैलीतच दडलेले आहे.
आता झाले ‘नंदनकानन वन’ (Nandankanan Forest)
येथे ज्या नंदन वनाच्या ऐतिहासिकता आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमीचा उल्लेख केला जातो, ते आज ‘नंदनकानन वन’ या नावाने ओळखले जाते. हे वन सध्या ओडिशा राज्यात एक आधुनिक अभयारण्य म्हणून अस्तित्वात आहे. नंदनकानन वनाला जैविक उद्यान (बायोलॉजिकल पार्क) किंवा प्राणी उद्यान म्हणूनही ओळखले जाते. प्राचीन व पौराणिक नंदन वनाचे हे आधुनिक रूप मानले जाते.
हे उद्यान भुवनेश्वरपासून सुमारे १५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या जुनागढ वन क्षेत्रात वसलेले आहे. या उद्यानाला २९ डिसेंबर १९६० रोजी अधिकृतपणे ‘नंदनकानन’ (Nandankanan Forest) असे नाव देण्यात आले.
अनेक प्रजातींचे जीवसृष्टीचे निवासस्थान
आजच्या घडीला नंदनकानन केवळ एक जैविक उद्यान नसून, ते भारताच्या प्रमुख प्राणी उद्यानांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते. सुमारे ४३७ हेक्टर क्षेत्रफळात पसरलेल्या या जैविक उद्यानात १५७ प्रजातींचे सुमारे ३,५१७ पेक्षा अधिक प्राणी वास्तव्यास आहेत.
यामध्ये पांढरे वाघ, सिंह, हत्ती, मगर तसेच विविध प्रजातींचे पक्षी यांचा समावेश आहे. हे उद्यान केवळ वन्यजीवांचे संरक्षण करत नाही, तर पर्यावरणीय शिक्षण आणि जैवविविधतेचे महत्त्व याबाबत जनजागृती करण्याचेही महत्त्वपूर्ण कार्य करते.
पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण
नंदनकाननमधील व्हाईट टायगर सफारी, लायन सफारी आणि बटरफ्लाय पार्क ही ठिकाणे पर्यटकांसाठी विशेष आकर्षणाचे केंद्र ठरली आहेत. त्यामुळे हे उद्यान निसर्गप्रेमी, विद्यार्थी आणि पर्यटकांसाठी अभ्यास, मनोरंजन व प्रेरणेचे महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे.
पर्यावरणीय व सांस्कृतिक महत्त्व
आजच्या घडीला नंदनकानन (Nandankanan Forest) जैविक उद्यानाचे महत्त्व केवळ पौराणिक न राहता पर्यावरणीय दृष्टीने अधिक व्यापक झाले आहे. हे ठिकाण फक्त वन्यजीवांचे निवासस्थान नसून, जैवविविधता, पर्यावरणीय शिक्षण आणि नैसर्गिक सौंदर्याचे केंद्र म्हणूनही ओळखले जाते. येथे असलेले कंजिया तलाव आणि आजूबाजूचे वनक्षेत्र वन्यजीवांना नैसर्गिक अधिवास उपलब्ध करून देतात, तसेच देशाच्या विविध भागांतून येणाऱ्या पर्यटकांना निसर्गाच्या सान्निध्यात जाण्याचा अनुभव देतात.
सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिले असता, नंदन वन हे भारतीय लोककला, संगीत आणि साहित्याला प्रेरणा देणारे स्रोत राहिले आहे. येथील शांतता आणि नैसर्गिक सौंदर्यामुळे अनेक साहित्यिक, कवी आणि कलाकारांना सर्जनशीलतेची प्रेरणा मिळाली आहे. नंदन वन निसर्गातील संतुलन आणि सौंदर्याचे संरक्षण करते. ते आपल्याला सतत आठवण करून देते की निसर्ग हा आनंदाचा स्रोत आहे; उपभोगाची वस्तू नाही. जैवविविधतेचे संवर्धन, हवामान संतुलन आणि वृक्षारोपणाची भावना ही नंदन वनाच्या संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे.
अनेक साहित्यकृतींमध्ये उल्लेख
वेद–पुराणांमध्ये वर्णन केलेले नंदन वन असो किंवा आज भारतातील विविध प्रदेशांत अस्तित्वात असलेली वेगवेगळी नंदन वने असोत—सर्वांचा उद्देश पृथ्वीचे सौंदर्य आणि नैसर्गिक संपन्नता जपणे हाच आहे. अनेक कवींनी आणि साहित्यिकांनी आपल्या रचनांत नंदन वनाचे वर्णन केले आहे. एका कवीने म्हटले आहे—
“वृक्ष वंदन करतील, नद्या गान गातील,
मनात निर्मळ आनंद वाहू लागेल—
तेव्हाच समजावे, आपण नंदन वनात आहोत.”
याच धर्तीवर प्रसिद्ध कवी जयदेव यांच्या ‘गीत गोविंद’ या काव्यातही नंदन वनाचे रूपक आढळते. तसेच अनेक लोकगीतांमध्येही नंदन वनाच्या आनंददायी अनुभूतींचे उल्लेख सापडतात. त्यामुळे नंदन वन हे केवळ भौगोलिक स्थान न राहता मन आणि आत्म्याला दिव्य अनुभव देणारे प्रतीक ठरते.
म्हणूनच आज आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे की नंदन वनाचे महत्त्व समजून घ्यावे आणि त्याच्या संवर्धनासाठी प्रयत्न करावेत.
देशात इतरही नंदन वने आहेत
पुराणांमध्ये वर्णन केलेल्या नंदन वनाची कल्पना करताना ते केवळ एकमेव नंदनकानन (Nandankanan Forest) वनक्षेत्र एवढ्यावर मर्यादित नाही. प्रत्यक्षात देशातील विविध भागांतील काही वनक्षेत्रांना प्राचीन काळापासून ‘नंदन वन’ म्हणून संबोधले जात आहे.
यातील एक महत्त्वाचे नंदन वन छत्तीसगडमधील नंदनवन जैव उद्यानाशी संबंधित आहे. हे उद्यान तेथील राजधानी रायपूर शहरात स्थित असून सुमारे २०२ हेक्टर क्षेत्रफळात पसरलेले आहे. या नंदन वनात वाघ, सिंह, अस्वल, हत्ती, मोर, मगर यांसारख्या विविध जीवसृष्टीच्या प्रजातींचा निवास आहे. या आधुनिक नंदन वनाचा प्रमुख उद्देश जैवविविधतेचे संरक्षण करणे तसेच पर्यावरणपूरक व हरित पर्यटनाला चालना देणे हा आहे.
याशिवाय देशातील आणखी एका डोंगराळ प्रदेशातही असेच एक नंदन वन वसलेले आहे. हे उत्तराखंड राज्यात असून हिमालयीन परिसरातील एक नैसर्गिक उद्यान म्हणून ओळखले जाते. या वनाच्या परिक्षेत्रात येणाऱ्या कौसानी, राणीखेत, औली आदी भागांतील स्थानिक लोक या वनाला प्रेमाने ‘नंदन वन’ असेच संबोधतात.
येथील नैसर्गिक सौंदर्य, देवदार वृक्षांचा सुगंध आणि हिमालयाचे वैभव या वनक्षेत्राला एक वेगळीच दैवी अनुभूती प्रदान करतात. त्यामुळे हे नंदन वन निसर्ग, शांतता आणि अध्यात्म यांचा सुंदर संगम ठरते.