Camel Festival Bikaner: राजस्थानमधील प्रसिद्ध बीकानेर ऊंट महोत्सवातून वाळवंटाचे लोकजीवन, ऊंटांचे महत्त्व, लोकनृत्य, हस्तकला आणि खाद्यसंस्कृती यांची रंगीबेरंगी ओळख. मुलांसाठी माहितीपूर्ण लेख.
मुलांनो, तुम्हाला कधी वाळवंट पाहायचे आहे का? वाळवंटात वाळूचे डोंगर, लांबच लांब पसरलेली जमीन आणि त्या वाळूतून संथपणे चालणारे ऊंट! राजस्थानमधील बीकानेर येथे दरवर्षी जानेवारी महिन्याच्या दुसऱ्या आठवड्यात असा एक आगळा-वेगळा आणि रंगीबेरंगी उत्सव साजरा होतो. त्याचे नाव आहे बीकानेर ऊंट महोत्सव. हा महोत्सव जगभर प्रसिद्ध असून राजस्थानच्या लोकजीवनाची आणि संस्कृतीची ओळख करून देतो.
‘वाळवंटाचे जहाज’ – ऊंट
ऊंटाला ‘वाळवंटाचे जहाज’ असे का म्हणतात, हे तुम्हाला माहीत आहे का? कारण ऊंट वाळवंटात सहज चालू शकतो, कमी पाण्यातही अनेक दिवस टिकतो आणि माणसाचा खरा सोबती ठरतो. राजस्थानमध्ये तर ऊंट प्रवास, व्यापार, शेती, संरक्षण आणि रोजच्या जगण्यात खूप महत्त्वाचा आहे. म्हणूनच ऊंटाला केवळ प्राणी न मानता जीवनसहचर मानले जाते.
जिवंत संवाद घडवणारा महोत्सव
बीकानेरचा ऊंट महोत्सव म्हणजे फक्त मजा-मस्ती नाही, तर परंपरा, लोकजीवन आणि आधुनिकतेचा सुंदर संगम आहे. या उत्सवातून राजस्थानची मरुस्थलीय संस्कृती जिवंत होते. ऊंटांचे महत्त्व, त्यांच्याशी जोडलेले लोकजीवन आणि लोककला देश-विदेशातील पर्यटकांसमोर सादर केली जाते.
वर्तमानात अतीताची झलक
थार वाळवंटात शतकानुशतके ऊंट हा जीवनाचा आधार राहिला आहे. पूर्वीच्या काळी ऊंटांवरून प्रवास, व्यापार आणि सैन्य हालचाली होत असत. बीकानेर संस्थानाच्या काळात ऊंटांच्या जाती सुधारल्या गेल्या, त्यांना सुंदर सजावट केली जाऊ लागली आणि खास प्रशिक्षण दिले जाऊ लागले. याच परंपरेतून पुढे ऊंट महोत्सवाची कल्पना आकाराला आली. हा उत्सव मुलांना त्यांच्या इतिहासाची आणि परंपरेची ओळख करून देतो.
रंगीबेरंगी उपक्रमांची मेजवानी
या महोत्सवात अनेक मजेदार आणि आकर्षक उपक्रम पाहायला मिळतात. नटलेले-सजलेले ऊंट जेव्हा भव्य शोभायात्रेतून चालत येतात, तेव्हा सगळीकडे आनंदाचे वातावरण पसरते. ऊंट नृत्य कार्यक्रमात प्रशिक्षित ऊंट लोकसंगीताच्या तालावर थिरकतात. हे दृश्य पाहताना सगळेच थक्क होतात. ऊंट सौंदर्य स्पर्धा हा या उत्सवातील खास कार्यक्रम आहे. या स्पर्धेत ऊंटांची उंची, बांधा, साज-सज्जा आणि चाल यावरून सर्वोत्कृष्ट ऊंट निवडला जातो. ऊंट शर्यत आणि कौशल्य प्रदर्शनात ऊंटांचा वेग आणि नियंत्रण पाहून प्रेक्षक मंत्रमुग्ध होतात.
लोकनृत्य, हस्तकला आणि खाद्यपदार्थ
ढोलक, खडताल आणि अलगोजाच्या सुरांवर नाचणाऱ्या राजस्थानी महिला कालबेलिया आणि घूमर या लोकनृत्यांतून उत्सवात रंग भरतात. या महोत्सवात ऊंटाच्या लोकरीपासून बनवलेल्या वस्तू, सुंदर भरतकाम, मातीची खेळणी आणि हस्तकलेच्या वस्तू पाहायला मिळतात. खाण्याच्या बाबतीतही हा उत्सव खास असतो. बीकानेरी भुजिया, घेवर, रसगुल्ला असे चविष्ट पदार्थ मुलांना आणि मोठ्यांना खूप आवडतात.
महोत्सवाचे महत्त्व
बीकानेर ऊंट महोत्सवामुळे (Camel Festival Bikaner) राजस्थानच्या संस्कृतीचे जतन होते. लुप्त होत चाललेल्या परंपरांना नवे जीवन मिळते. देश-विदेशातील पर्यटक भारताची जिवंत संस्कृती अनुभवतात. या उत्सवात तरुण आणि मुलांचा सहभाग वाढतो, त्यामुळे त्यांना आधुनिक जगासोबत आपल्या परंपरेचीही ओळख होते.
बीकानेरचा ऊंट महोत्सव म्हणजे रंग, संगीत, परंपरा आणि आनंदाचा सुंदर संगम आहे. हा उत्सव आपल्याला सांगतो की आपली संस्कृती जपणे किती महत्त्वाचे आहे. वाळवंटाच्या कुशीत साजरा होणारा हा ऊंट महोत्सव राजस्थानच्या सांस्कृतिक वैभवाची खरी ओळख करून देतो.
-मच्छिंद्र ऐनापुरे,जत