भारत हा परंपरेइतकाच आधुनिकतेचाही अभिमानी देश आहे. प्राचीन काळात जसे अजिंठा-वेरूळच्या गुंफा, कोणार्कचे सूर्य मंदिर, बृहदेश्वर मंदिर ही स्थापत्यकलेची अद्वितीय उदाहरणे आहेत; तसेच आधुनिक काळात अनेक भव्य पूल, बोगदे, शाळा व स्मारके ही भारतीय अभियंत्यांच्या कौशल्याचे द्योतक (अभियांत्रिकीची भव्य प्रतीके) म्हणून उभी ठाकली आहेत. यातील प्रत्येक निर्मिती ही केवळ दगड-माती-काँक्रिटचा ढिगारा नसून त्यामागे असते दृष्टी, विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि परिश्रमांची एकत्रित शिदोरी.
प्रत्येक वर्षी १५ सप्टेंबरला देशात अभियंता दिन साजरा केला जातो. भारताच्या महान स्थापत्य अभियंता व तत्कालीन मैसूर राज्याचे द्रष्टे दिवाण सर एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या जयंतीनिमित्त हा दिवस साजरा होतो. त्यांच्या कल्पकतेतूनच कृष्णराज सागर धरणासारखी अद्वितीय निर्मिती घडली, जी आजही त्यांच्या कार्याचे जिवंत उदाहरण आहे. अभियंता दिनाच्या निमित्ताने आज आपण देशातील काही अभियांत्रिकीच्या भव्य आणि प्रेरणादायी निर्मितींवर नजर टाकूया.
चिनाब रेल्वे पूल – उंचीचे अनोखे शिखर
जम्मू-काश्मीरमधील रियासी जिल्ह्यात उभारलेला चिनाब रेल्वे पूल हा जगातील सर्वात उंच रेल्वे आर्च पूल मानला जातो. त्याची उंची तब्बल ३५९ मीटर आहे, म्हणजे पॅरिसमधील आयफेल टॉवरपेक्षा ३५ मीटरने अधिक. हा पूल उधमपूर-श्रीनगर-बारामुला रेल्वे प्रकल्पाचा महत्त्वाचा घटक आहे, ज्यामुळे जम्मू-काश्मीरचा भारताशी दळणवळणाचा नवा मार्ग खुला झाला.
या पुलाच्या निर्मितीत भारतीय अभियांत्रिकी संस्थांची जबरदस्त साथ होती. कोकण रेल्वे कॉर्पोरेशनने बांधकाम केले, IIT दिल्ली आणि IIT रुडकीने भूकंप सहनशीलतेची चाचणी केली, तर DRDOने याची स्फोट-प्रतिरोधकता तपासली. हा पूल ८ रिश्टर स्केलपर्यंतच्या भूकंपाला, २६६ किमी/तास वेगाच्या वाऱ्याला आणि अत्यंत थंड हवामानाला तोंड देऊ शकतो. आज चिनाब पूल हा केवळ एक रेल्वे पूल नाही, तर तो आहे भारताच्या सामर्थ्यशाली अभियांत्रिकीचा मुकुटमणी.
स्टॅच्यू ऑफ इक्वॅलिटी – समानतेचा ध्वज
हैदराबाद (तेलंगणा) येथे उभारलेली स्टॅच्यू ऑफ इक्वॅलिटी ही ११व्या शतकातील महान वैष्णव संत श्री रामानुजाचार्य यांची विशाल प्रतिमा आहे. उंचीने तब्बल २१६ फूट, तर बसवलेल्या चबुतऱ्यासह याची भव्यता डोळे दिपवून टाकणारी आहे. अमेरिकेतील स्टॅच्यू ऑफ लिबर्टीनंतर जगातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वांत उंच बसलेली प्रतिमा म्हणून तिची नोंद झाली आहे. ही प्रतिमा पंचधातूपासून बनविण्यात आली आहे. पद्मासनात ध्यानस्थ रामानुजाचार्यांची ही मूर्ती शांती, ध्यान आणि समानता यांचे प्रतीक आहे. प्रतिमेच्या पायथ्याशी संग्रहालय व संशोधन केंद्र असून, ते त्यांच्या विचारांची आजच्या समाजातील प्रासंगिकता अधोरेखित करते. आजच्या काळात जात-पात, विषमता, अन्याय यांच्याविरुद्ध लढणारा संदेश या प्रतिमेतून मिळतो. अभियांत्रिकी आणि अध्यात्म यांचा सुंदर संगम म्हणजेच स्टॅच्यू ऑफ इक्वॅलिटी.
बांद्रा-वरळी सी लिंक – मुंबईचा अभिमान
मुंबईच्या समुद्रावर उभारलेला बांद्रा-वरळी सी लिंक हा आधुनिक भारताचा एक चमत्कारच म्हणावा लागेल. तब्बल ५.६ किलोमीटर लांबीचा आणि ६६ फूट रुंद असलेला हा पूल बांद्रा आणि वर्ली या दोन व्यस्त उपनगरांना जोडतो. त्यामुळे दैनंदिन वाहतुकीचा वेळ मोठ्या प्रमाणात कमी झाला.
या पुलाचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण अंग म्हणजे त्याची रचना. केबल्सना आधार देणारे खांब समुद्रसपाटीपासून तब्बल १२८ मीटर उंच आहेत. पुलावर वाहतुकीसाठी आठ लेन उपलब्ध आहेत. सन २००० मध्ये सुरू झालेले बांधकाम २०१० मध्ये पूर्ण झाले आणि मुंबईकरांसाठी हा पूल वाहतुकीचा जीवाधार ठरला. सी लिंक हा फक्त प्रवासाचा शॉर्टकट नाही, तर तो आहे भारतीय अभियंत्यांची दूरदृष्टी आणि आधुनिकतेचा प्रतीकात्मक पूल.
अटल बोगदा – हिमालयाच्या कुशीतले चमत्कार
हिमाचल प्रदेशातील मनाली-लेह महामार्गावर रोहतांग दरीमधील बांधलेला अटल बोगदा (Atal Tunnel) हा जगातील अनोखा महामार्ग बोगदा आहे. *९.०२ किलोमीटर लांबीचा हा बोगदा तब्बल १०,००० फूटांपेक्षा जास्त उंचीवर बांधण्यात आला आहे.
हिमालयातील कठीण हवामान, सतत पडणारा बर्फ आणि शून्याखालील तापमान या सर्व अडचणींवर मात करत भारतीय अभियंत्यांनी हा बोगदा उभारला. पूर्वी हिवाळ्यात मनाली ते लेह मार्ग बंद होत असे, पण अटल बोगद्यामुळे आता लाहौल-स्पीती भाग वर्षभर देशाशी जोडले गेले आहेत. या बोगद्यामुळे प्रवासाचा वेळ ४-५ तासांनी कमी झाला आहे. हा बोगदा केवळ नागरी अभियांत्रिकीचा नाही, तर राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीनेही मोठा महत्त्वाचा आहे. आधुनिक भारताच्या अभियांत्रिकी शौर्याचे दैदिप्यमान उदाहरण म्हणून अटल बोगद्याचे स्थान अनन्यसाधारण आहे.
धीरूभाई अंबानी इंटरनॅशनल स्कूल – शिक्षण आणि शाश्वतता
मुंबईतील धीरूभाई अंबानी इंटरनॅशनल स्कूल ही केवळ शैक्षणिक संस्था नसून शाश्वत विकासाचे प्रतीक मानली जाते. येथे पावसाच्या पाण्याचे संकलन, ऊर्जा संवर्धन, सौर पॅनेल्स, जल पुनर्वापर प्रणाली अशा अनेक आधुनिक सुविधा उपलब्ध आहेत. या शाळेत अत्याधुनिक वर्गखोल्या, इंटरअॅक्टिव्ह शिक्षणाचे वातावरण आणि सुयोग्य कॅम्पस रचना यांचा सुंदर संगम दिसतो. मुलांना जागतिक दर्जाचे शिक्षण देतानाच पर्यावरणीय जबाबदारीची जाणीव करून देणे, हा या शाळेचा महत्त्वाचा उद्देश आहे. या शाळेचे बांधकाम हे आधुनिक वास्तुकला आणि अभियांत्रिकीच्या सुसंवादी संगमाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
अभियंत्यांचे योगदान – राष्ट्रनिर्मितीचा आधार
वरील उदाहरणांमधून हे स्पष्ट होते की अभियंते फक्त पूल, बोगदे, इमारती बांधत नाहीत, तर ते समाजाला नवे मार्ग देतात, जीवन अधिक सुलभ करतात आणि देशाचा विकास वेगवान करतात. चिनाब पूल हा एकात्मतेचा पूल आहे, स्टॅच्यू ऑफ इक्वॅलिटी ही समानतेची शपथ आहे, सी लिंक हा आधुनिकतेचा रस्ता आहे, अटल बोगदा हा हिमालयाचा हृदयस्पर्शी श्वास आहे आणि धीरूभाई अंबानी शाळा ही शाश्वततेचे धडे देणारी संस्था आहे. यामागे हजारो अभियंत्यांची बुद्धिमत्ता, घाम, चिकाटी आणि समर्पण दडलेले आहे. म्हणूनच अभियंता दिनानिमित्त आपण सर्वांनी त्यांना मानाचा मुजरा करणे गरजेचे आहे.
भारत हा वेगाने प्रगत होणारा देश आहे. या प्रगतीचा पाया अभियांत्रिकी कौशल्यावर उभा आहे. पूल असो वा बोगदा, शाळा असो वा स्मारक – प्रत्येक ठिकाणी भारतीय अभियंत्यांनी आपल्या प्रतिभेचा ठसा उमटवला आहे. अभियंता दिन हा केवळ एक स्मरणदिन नाही, तर तो आहे नवीन पिढीला प्रेरणा देणारा दिवस. सर एम. विश्वेश्वरय्या यांच्यासारख्या महान अभियंत्यांचा आदर्श ठेवून जर आपण पुढे जात राहिलो, तर नक्कीच भारत अभियांत्रिकी क्षेत्रात जगाचे नेतृत्व करू शकेल.